تپه زاغه با وسعت حدود 20 هزار متر مربع در 8 کیلومتری شمال شرق دهستان سگزآباد ، واقع در بخش جنوبی دشت قزوین در منطقه بوئین زهرا یکی از تپه‌های باستانی ایران می‌باشد که به هزاره ششم و هفتم پیش از میلاد باز می‌گردد. این تپه نخستین بار توسط دکتر نگهبان مورد بررسی و حفاری قرار گرفت و مجموعا ۲۱ خانه از آن بیرون آمد که بیشتر آن‌ها خشتی بودند. این تپه تقریباً گرد و رأس آن کمتر از یک متر از سطح زمین‌های اطراف بالاتر است. در دشت قزوین تاکنون بیش از 2 هزار محوطه باستان شناختی شناسایی شده که قدمت برخی از آنها به بیش از 8 هزار سال می‌رسد.

در بررسی‌های اولیه این تپه، بقایای یکی از اولین اجتماعات کشاورزی به دست آمده که معرف یکی از مکان‌های اولیه اسقرار در ایران است.

تاریخ تقریبی استقرار در زاغه به اواخر هزاره ششم قبل از میلاد برمی‌گردد و بعد ازآن، این محل به کلی متروک شد و اهالی آن به مکانی دیگر مهاجرت کردند.

 

به نظر می‌رسد تپه زاغه، قدیمی‌ ترین بقایای باستانی را در بر دارد و پس از متروکه شدن آن، استقرار در تپه قبرستان آغاز شده است.

معماری بناهای زاغه اکثراً با چینه و خشت بوده و برای پوشش سقف آنها از تیرهای چوبی استفاده شده است.

این تپه در حدود بیست هزار مترمربع وسعت دارد و در بررسی‌های اولیهٔ نشانه‌هایی از اجتماعات کشاورزی از آن بدست آمده و جزو اولین سکونت گاه‌های ایران نیز می‌باشد. این تپه بعد از هزاره ششم میلادی کاملا متروک شده است و ساکنان آن به نظر می‌رسد به تپه قبرستان مهاجرت کرده و در آنجا ساکن شده‌اند.

برای پخت و پز نیز از انواع اجاق در اتاق ها بهره می‌جستند. سفال‌های تپه زاغه به رنگ قرمز یا نخودی با سطحی صیقل یافته است و اکثراً توسط سفالگران محلی در خارج از روستا پخته می‌شد.

برخی از سفال‌های این تپه منقوش، عمدتاً هندسی شکل است. سایر اشیای به دست آمده از این تپه عبارتند از: ریتون‌های کره‌ای، مخروطی و استوانه‌ای، مُهر، پیکرک (مجسمه کوچک) حیوان و انسان، تیغه و آثار سنگی و استخوانی.

ساکنان تپه زاغه در ابتدا منازل خود را از چینه بنا کردند و به تدریج با خشت‌هایی که با دست شکل داده شده بود، دیوار خانه‌ها را می‌ساختند و کف و دیوار خانه‌ها را با کاهگل اندود می‌کردند.

ساکنان زاغه در حدود ۷۰۰۰ سال پیش، این روستا را ترک کردند و به محل دیگری رفتند. سفال کشف شده از این تپه باستانی به نام سفال آلویی معروف است. تپه سگز آباد شرقی‌ترین نقطه‌ای است که در آن سفال دالما دیده شده است.

گاهی نیز دیوارها را با رنگ تزیین می‌کردند. مردگان را در داخل روستا و همراه با هدایا دفن می‌نمودند.ظروف سفالی ساده و نقش‌دار به کار می‌بردند و غذای مورد نیاز را از کشاورزی و دامداری تامین می‌کردند.

هفده نمونه داده‌های فرهنگی به دست‌آمده از یافته‌های باستان‌شناسی تپه زاغه، قبرستان و اسماعیل‌آباد برای آزمایش کربن 14 به دانشگاه وایکودا نیوزلند فرستاده شد و سپس با استفاده از داده‌های 27 محوطه پیش‌از تاریخی دشت قزوین که در بررسی و شناسایی این منطقه پیش‌از تاریخی شناسایی شده بود، یک جدول تاریخ گذاری جدید برای دشت ارائه کردیم. یش‌از این تصور می‌شد تپه زاغه به عنوان قدیمی‌ترین محوطه دشت قزوین، حدود 9 هزار سال قدمت دارد.

تاریخ گذاری جدید با تاریخ‌گذاری پیشین متفاوت است. در گذشته تصور می‌شد تاریخ زیست در زاغه به هزاره‌ هفتم پیش‌از میلاد می‌رسیده اما امروز تاریخ گذاری جدید آن ‌را به 5200 تا 5500 پبش‌از میلاد رسانده است. یعنی تپه زاغه به عنوان قدیمی‌ترین محوطه از میان محوطه‌های کاوش‌شده دشت‌ قزوین بیش‌از 7500 سال قدمت ندارد. در تپه قبرستان و اسماعیل‌آباد نیز همین اتفاق افتاده است که در نهایت تاریخ زیست در این دو محوطه از 4900 تا 5000 پیش ‌از میلاد به حدود 4200 تا 4400 پیش از میلاد مسیح کاهش یافت.

گام نخست این تحقیقات در سال 1380 تا 83 اتفاق افتاد که با کاوش‌های تپه زاغه و قبرستان و تپه اسماعیل‌آباد و بررسی‌های باستان‌شناسی دشت قزوین آغاز شد.

دشت قزوین یکی از منطقه‌های مهم باستانی کشور است که در مرکز فلات ایران واقع شده است.

ده کیلومتر که از وفس در جهت غرب حرکت کنیم به دو کوه نسبتا بلند می رسیم که همچون دو انسان رو در روی یکدیگر ایستاده اند؛ دست های خود را به یکدیگر داده اند و با اینکار فضایی محصور و امن برای موجوداتی که در میانشان قرار بگیرند، ایجاد کرده اند. از این مکان استراتژیک که در چند جای دیگر وفس نیز وجود دارد، برای ساخت زاغه های زیرزمینی نگهداری گوسفندان استفاده شده است. وفسی ها با درک مزیت طبیعی این منطقه، از دهها سال قبل اقدام به ایجاد زاغه ها و خانه های متعدد زیرزمینی در چند طبقه کرده اند. آنها دل کوه را کندند و مکان هایی برای نگهداری احشام، آذوقه،... و مکانی برای زندگی خودشان حفر کردند و با سنگچین کردن دیوارهای درونی و در ورودی، بر استحکام بنا افزودند.

وفسی ها با استفاده از خارهای سرسخت بیابان، حصارهای بلندی در اطراف مجموعه ی زاغه ها ایجاد می کردند تا از حمله حیوانات درنده و دزدان در امان باشند